Category: Proz Literer / Literary Prose

©DEV VIRAHSAWMY AND ICJM

Pie flanbwayan kouver ar fler;
Bann pie leksi ranpli ar fri;
Lalimier ble dan lesiel ge
Pe donn nesans nouvo lane.
Banane, banane!
Vini zanfan nou trap lame,
Nou fer laronn pou nou danse;
Banane, banane,
Nou pas leponz lor lepase,
Ansam nou bwar enn lasante;
Banane, banane,
Zordi lavi rekoumanse,
Vini zanfan nou trap lame.

PROLOG

Dokter Deva finn dir mwa ki kanser la pe fane. Li pa konsey operasion. Perttan! Li’nn preskrir ladrog pou kalme douler. Mo pa boulverse parski mo’nn bien viv mo lavi. Zame mo pa finn ena anbision vinn santener. Kan ler gran depar arive pa neseser plore me si gagn letan, kapav konplet seki ena pou konplete. Toultan mo ti anvi rakont zistwar mo vilaz manier mo ti trouv li, manier mo ti viv li. Toultan ti finn ena kiksoz ki ti obliz mwa posponn sa travay la. Aster mo pa ena okenn exkiz. Mo bann zanfan finn donn mwa enn laptop. Koumsa mo kapav ekrir, lir lagazet lor enternet, get fim, ekout lamizik, zwe kart kouma frisel ek soliter san kit mo lasam, ni mem mo lili parfwa. Laptop enn gran envansion. Si mo fini louvraz la, mo pou kapav avoy li direkteman mo editer. Mo pa’le donn personn traka…

SAPIT 1

MO VILAZ (I)

Dan vilaz kot mo ti ne ti ena plizier lenpas ki ti aret sek lor bor enn gorz, Gran Raven, ki ti desann brit ver enn ti larivier ki ti sarye dilo lasours, amenn li lamer. Si enn kote ti ena sa gorz la, lor lezot kote, apart enn, ti ena enn ranze kolinn diferan oter. Kot pa ti ena kolinn ti ena lamer. Akoz samem, mo kwar, ti ena enn expresion ‘al lot kote dilo’ ki dan nou lespri ti vedir sime lavantir ek risk. Lenpas so kote ti vinn enn zimaz pou dir ki pa ti ena sime sorti. Kan zwe domino, olie dir ‘pas’ kan peyna zwe, nou ti pe dir ‘lenpas’. Kan nou ti santi ki nou ti kwense dan enn take, pou montre nou volonte nou ti kontan dir ‘bizen defons baraz’. Mo mama ti dir mwa ki mo ti ne enn lepremie Zanvie dan Lenpas Flanbwayan ki ti diferan ek spesial. Dan so finision, de kote sime, ti ena enn ta pie flanbwayan. E kan lane ti pe aprose petal rouz ek oranz ti tale partou. Pa ti ena boukou dimoun dan Lenpas Flanbwayan. Bann lakaz ar twatir lapay ti omilie enn ase gran lakour kot ti ena enn varyete pie kouma lila, kaliptis, katrepis, mang mamzel, mang lakord, mang dofine, mang mezonrouz, pie badamie, pie longann, pie friyapen, pie tamaren, pie papay, pie zat; ti ena enn varyete plant kouma vetiver, mige, vieyfi, viegarson; pie fler ti ase rar. Pre kot gorz ti ena enn group lakaz kot bann desandan esklav libere ti pe viv. Nou ti apel zot Mazanbik. Zot ti fer lelvaz koson, plant maniok ek batat. Souvan, sirtou dan Samdi swar, roulman ravann otour dife ti met lanbians e nou, bann zanfan, nou ti kal dan enn kwen pou get tamasa.
“Dalennatana amoris bahout atcha!
Dan Lenn mete langouti
A Moris mete kalson, palto.”

Pa kone kifer, kan mo retourn lakaz, mo mama ti kontan dir, “To’nn al kot to fami. Kifer to pa al res laba?”

Larout prensipal nou vilaz ti apel Gran Sime. Li ti koumans dan bor Gran Raven, travers vilaz la, kontourn bann kolinn, pas par Lafnet – samem landrwa kot pa ti ena kolinn – pou desann ver lamer. De kote Gran Sime ti ena bann grap bitasion ar bann nom ki ti fer mwa reve: Kotez, Mamzel Zann, Plato, Sen Kler, Mapou, Roster, Melvil, Belmon.

Nou vilaz ti dan enn sitiasion bloke. Mo gran kouzen Sanasi ti kontan dir ki nou tou, nou kontan viv dan lenpas. Pourtan enn senp pon ki travers gorz Gran Raven, ennde sime ki pas ant bann kolinn pou desann lot kote ti pou kas nou izolman. Mo kwar li ti ena rezon kan li ti pe dir ki dapre li nou gagn enn santiman sekirite kan nou viv dan nou nik lenpas ek anklavman. Akoz sa nou pa ti’le pran risk pou amenn sanzman. Ti sanzman korek; gran sanzman zame! Nou ti kouma enn tibaba ki pa ti pe anvi ne parski li ti bien dan vant so mama. Zeografi ti fixe nou aktivite. Toulegramaten bann kamion ti vinn sers travayer pou al travay dan karo kann ek dan lizinn andeor nou baz; ti ena detrwa ki ti al lapes lor zot bisiklet e dan tanto zot ti revini ar zot tant pwason ki zot ti vande dan vilaz; seki ti pli malen ti ouver ti komers – ti laboutik, tabazi, marsan dile ki gramaten plen so bidon kot bann vase e lerla al vann dile la dan vilaz, marsan dipen ki ti osi marsan legim, marsan mersri-antrede ets; bann bon menwizie ek sarpantie ti pe kapav debrouye san tro difikilte; tou dimoun ti plant legim dan zot lakour, ti nouri zanimo pou zwenn de bout. Lavi ti pe deroule dousma-dousma. Dan nou vilaz souvan ti tann: “Chalata dire-dire!” Ar sa tou dimoun ti paret satisfe.

Zeografi ti ede par labitid. Dan nou vilaz tou dimoun ti kwar ki bann rol ti deside par desten e nou zis ti bizen aksepte. Desten ti swazir kisannla pou sef dan baitka, dan sivala, dan lakaz. Fam ti bizen okip lakwizinn, lakaz, mari, zanfan, lakour, zarden ek zanimo. Kan enn madam al travay dan karo pou tabisman ‘lot kote laba’, so gran tifi ti bizen ranplas li kan li pa la. Zis garson ki ti gagn drwa al lekol. Kan madam la ti retourne apre so latas, li ti bizen mat ar lezot latas fidelman, dapre koutim, kiltir ek labitid. Dan sivala, kovil, moske ek lasapel ti pres mem mesaz: Bondie kone ki li fer.

Kouma mo ti dir, mo ti ne enn lepremie Zanvie. Mo ti premie zanfan, premie tizanfan kote mo mama kouma kote mo papa. Plis enportan, mo ti enn garson. Panndit ti get dan liv pou kone ki nom Bondie ti swazir pou mwa me sirtou pou dir mo paran ki desten ti fini trase pou mwa. Mo ti ena enn gran desten. Pa ti ena plis detay. Me mo paran, gran paran ek tonton ti extra eksite. Bann madam ti al dan lakwizinn pou prepar gajak e bann misie ti al anba pie badamie pou tap enn tizafer. Pa kone kifer, zot ti apel sa pran enn lasante. Kan pli tar mo ti ole mo par dan lasante zot ti dir mwa li pa bon pou mo lasante. Difisil kone ki pase dan latet gran dimoun.

Mo anset ti vinn dan vilaz lepok ki tabisman ti bizen travayer dan plantasion. Dapre mo granper, mo aryer granper, Ramsamy Ramsamy, ti konn fer lekonomi e li ti aste enn porsion teren. Ler li ti mor tou so bann garson – ti ena sis antou – ti gagn zot par. Li ti ena tifi ‘si me lor zot personn pa ti konn nanye. Kot mo ti reste ti apel Kan Ramsamy. Mo granper ti pli gran garson Ramsamy Ramsamy. Donk apre lamor mo aryer-granper, se mo granper ki ti vinn sef e li ti dirize kouma enn vre sef klan. Dan kan Ramsamy ti ena trwa zenerasion dimoun. Mo granper ki ti swiv mo aryer-granper lor fer lekonomi ek lor bon envestisman, ti aste tou teren anvant otour nou kan. So garson kouma so tifi ti gagn enn bout teren pou konstrir zot lakaz e so bann zann ti vinn res dan kan Ramsamy elarzi. Dan Lenpas Flanbwayan ti ena nou lakaz, lakaz kouzen mo papa ek so madam ek lakaz ser mo papa ek so misie. Me ti ena osi enn fami Mizilman e dan finision lenpas ti ena, kouma mo ti dir zot, bann Mazanbik. Mo papa ki ti pe pran plis responsabilite amizir mo granper ti pe vieyi, ti fer tou pou aste teren Bay Goulam me nou vwazen ti refiz vande parski, li ti pe dir ouvertman, li ti santi li ek so fami ansekirite dan Kan Ramsamy. Madam Bay Goulam, Tantinn Fatma, ti enn bon kamarad ar mo mama. Bay Goulam, ki ti bien kontan so madam ti fer tou pou fer li plezir. Initil sey bouz bann ki ti viv dan Kan Mimi, kot bann Mazanbik ti pe reste, parski zot rasinn ti fini rant dan profonder later. Zot ti pe evolie natirelman dan enn lanvironnman pourtan pa fasil. Zot ti reysi domestik enn parti Gran Raven pou fasilit zot aktivite agrikol. Dapre mo papa, dan fon Raven zot ti plant kann pou fer tilanbik; ti ena osi ganja pou zot prop konsomasion. Mo papa ti bien kone parski zot ti vann tilanbik ar li e ar tilanbik melanze ar lapo zoranz, zirof, limon, tamaren mir li ti fer rom aranze. …Enn zafer drol. Ti ena boukou zanfan nou laz dan Kan Mimi me zame ti trouv zot lor ban lekol. Dapre mo mama ki pa ti tro kontan zot, bann zanfan la ti tro bet pou aprann Angle-Franse. Anverite sa lepok la pou al lekol ti ena enn fiz pou pey profeser. Konsey vilaz ti donn batiman me paran ti bizen pey fiz. Samem ti lapey profeser. Akoz sa boukou zanfan pa ti pe al lekol. Pa zis dan Kan Mimi. Dan Kan Ramsamy ‘si ti ena zanfan ki pa ti al lekol. Sa, mo mama pa ti trouve.

Ti ena dan nou vilaz enn lider ki ti pe dimann administrasion santral ouver enn lekol pou tou zanfan dan vilaz. Li ti apel Kavi Ram. Kot nou, nou ti apel li Tonton Kavi. Kan mo ti gagn di-zan mouvman Tonton Kavi ti gagn so premie laviktwar. Administrasion santral ti ouver enn lekol 4 klas: 4-5 an; 6-7 an; 8-9 an; 10-12 an. Bann profeser ti peye par administrasion me zanfan ti bizen amenn zot prop lardwaz, kreyon; kaye ek plim. Dan gran klas bann zanfan ti bizen osi aste zot prop liv. Tifi ek garson ti aprann ansam. Dan klas 10-12 an ti ena bien tigit tifi, zis detrwa. Bann zanfan Kan Mimi ti pe koumans al lekol e dan klas 6-7 an ti ena enn tifi Kan Mimi ki ti bien resanble mwa.

Enn ti zafer kouma enn lekol ti amenn enn lot fason get dimoun. Kan mo ti pli zenn, Kan Ramsamy ti mo lemonn. Dimoun ti apel Rajen, Damee, Dev, Sanas, Raj, Nila, Vasou, Nann, Mahen, Suresh, Padma. Aster dan lekol ti ena zanfan depi Mapou ziska Belmon; depi Karo Filao ziska Mamzel Zann; depi Plato ziska Kan Bombay; depi Kan Laskar ziska Kan Mimi. Mo vokabiler nom ti vinn diksioner. Ti ena Farouk, Aysa, Panjay, Panday, Tikolo, Vonvon, Paul, Gabriel, Ameena, Suzanne, Suzette, Liseby, Roland, Rahim, Roland, Alain, Gerard, Baldeo, Mahipal, Lata, Singaron, Manikon, Renga, Singa, Naynama, Parvatee, Parvedi … Konte fini, nom reste.

Apre sa Kavi Ram ti desid pou ouver enn lafwar enn fwa par semenn dan enn plas bien santral. Dan koumansman mouvman ek tranzaksion ti lan ek mens. Kan bann dimoun ti koumans realize ki prodwi-fer-lakaz varye ti ena valer komersial sitiasion ti bien ameliore. Zour lafwar ti gagn dizef, dile-kaye, lazle-goyavdesinn, poule-sirpat, zasar-legim, satini-sevret, pima-konfi; pli tar ti koumans gagn lenz pou zanfan, rob, kourta. Enn zour enn dimoun ti gagn lide met anvant bann obze ki bar plas dan lakaz. Gran sikse. Lafwar ti pez start kreativite e dousma-dousma ti sanzman ti pe vinn sanzman ase konsekan. Me touzour dan mem direksion! Tanki bann labitid prensipal pa ti menase ek ti ena posibilite plen pos, pa ti ena problem. Me…

Kan Kavi Ram ti vinn ar proze pou institie enn konsey vilaz, la bann reflex tribal ti fer pwal drese. Sak kan e sak klan ti met so kandida e sak kandida ti pe viz pos prezidan. Sak kandida ti rod lalians pou asir so laviktwar personel atraver laviktwar so lalians. Enn nouvo expresion ti rant dan vokabiler nou vilaz: solision winn-winn. Sak soley ki leve ti trouv debri lalians kase ek selebrasion lalians istorik. Rezion kont rezion, kan kont kan, klan kont klan, lari kont lari. Zame dan listwar nou vilaz ti ena otan tez pou explik natir natirel bann nouvo lalians e natir kontsezon bann lalians adverser. Tousa ti kapav fer gagn riye si pa ti ena violans. Nou vilaz ti asieze par enn ennmi envizib. Ostilite dan ler ti telman epe ki ti kapav koup li par trans ar enn senp kouto lakwizinn. Kavi Ram ti regret sa zour ki li ti gagn lide kre enn konsey vilaz. Degoute, li ti retir so kandidatir, disoud so groupman, lev so pake, al lot kote dilo. Zame ti retann li.

Continue reading “LENPAS FLANBWAYAN par Dev Virahsawmy – enn novela”

©DEV VIRAHSAWMY AND ICJM

1

Sa lane la lapli ti refiz tonbe. Mem enn gran siklonn ki normalman amenn boukou dilo ti avoy rafal sek, kas bann brans kouma kas baton zalimet. Nivo dilo dan rezervwar lavil ti pe kontinie bese. Dan zarden botanik basen pwason santi dilo-mor e bann nenifar tom febles. Tanzantan dimoun lev lizie lao pou gete si ena niaz dan lesiel me zot gete tas ar ble elektrik. Zot bes latet, get koltar fonn lor asfalt gransime. Dan bann karo de kote lavil, ki nouri enn popilasion ki pa ti pe aret grandi, later pel-pele enpwisan divan soley san pitie. Bann fey lor pie mang lakord soliter laba lor mel ros korde ar swaf.

Dan Jericho routinn pe donn bal, labitid swiv labitid san fatig. Sak sitwayen, san get divan-deryer, pe tras so lazourne ek so aswar kouma so gran-dimoun avan li. Lavi ti koumsa, pou res koumsa, pou toultan koumsa. Tourn ki vir, vir ki tourn. Dan bann diferan kartie lavi pe deroule vadire lasesres pa ekziste. Bann lider politik ek relizie zot mesaz ti finn bien pase. Fer koumadir problem la pa ekziste e problem la par fors pou bizen fonn. Sa prensip la ti finn vinn enn komannman. Per-fondater lavil Jericho ti kontan dir ki ena enn bondie spesial pou Jericho e depi sa lepok la bann Jerichon ek Jerichonn persiade ki zot lavil ti servi kouma model pou konstrir paradi.

Jericho so fas lwes ti tom lor lamer e so lepor natirel ti, depi so kreasion, donn li enn gran lenportans stratezik ek politik. Non selman komers dan larezion ti oblize pas par Por-Jericho me so larad natirel ti amenn devlopman enn santie naval bien prosper. Long lakot disab blan de kote larad ti vinn enn lanplasman ideal pou lendistri tourism. Kan ou get lamer apartir later, ou ledo tourne ar Montagn Pous, agos ti ena lakot Albion e adrwat lakot Azur. Toulede landrwa ti bien devlope par zot propriyeter, bann Euro-Kreol, desandan bann premie pionie ki ti vinn pou etablir lor sa bout later lor kontinan Lafrik. Lor so flan nor ek sid later fertil ti amenn devlopman lagrikiltir ki ziska ler ti pe nouri enn popilasion ki pa tro kwar dan famili-planing. Kote les se aryer-pei Jericho ki ranpe atraver lafore ziska latet Montagn Pous – skilptir taye par lapli, letan ek divan, ki rapel bann Jerichon/nn, san ki zot tro konpran, pouvwar ek bote lanatir – ki depi dan niaz get dimoun anba lor laplenn ek laplaz ar kiryozite ek konpasion.

Depi premie abitasion, listwar ti fini depoz dan later Jericho semans enn kiltir ki ti pou raport bann fri dou-amer. Bann premie anset Euro-Kreol ki ti kit Lerop, ti vinn zet baz lor nouvo later pou diferan rezon – biznes anfayit, gou lavantir, dezir koumans enn nouvo lavi, lafreyer revolision, nesesite enn plas pou kasiet dan enn ti-kwen lesiel ble antoure ar ouragan … Ler larad natirel akeyir zot ar so de long riban laplaz dore de kote, proteze par brizan, zot ti sir ki zot ti finn zwenn zot prop Terre-Promise. Lespas, resours natirel ek enn klima dou ti tann lame avek promes enn bon lavi. Me de kiksoz ti manke. Fam ek travayer. Kan ena enn fam pou sak dis zom sa li enn reset pou katastrof. Premie demars bann anset Euro-Kreol se fer vinn sex-worker pou deblok leren bann zom e ankouraz bann nouvo pionie amenn zot fam ar zot. Deziem demars se aste esklav pou fer travay dan lakaz ek dan karo. Sa lepok la komers esklav ti bien devlope grasa konplisite bann sef tribi Afriken ki zotmem ti pratik esklavaz. Li ti bien fasil gagn kargezon esklav – zom ek fam – depi aryer-pei, lwen-lwen lot kote Montagn Pous dan vale Mozanbik.

Zistwar dou-amer ti koumanse. Lentelizans imen kouma enn artis ti koumans fer dezord ekolozik vinn zarden botanik e anmemtan kas lekilib frazil ki tini bann mayon dan lasenn lavi; travayer-esklav touy lekor dan kiltir fernwar me anmemtan sem lagren nouvo lavi; lor dra plen ar tas dezir feros e lapeti rans san souvenir, parfwa enn reyon lamour pers enn trou dan niaz; parfwa enn zanfan ne e so sourir kabos reflex routinn; viol ek violans fons bann fam dan pli gran dezespwar me parfwa nesans forse vinn enn ti-pon frazil kot ton kler ek ton fonse melanze. Anmemtan nians kouler lapo koumans vinn enn kalifikasion pou vinn sef, sou-sef, sou-sou-sef, pa-sef-ditou me zame gran-sef parski gran-sef so pozision li gouverne par eredite, pirte disan, propriyete ek komannman Siprem. Paret ki Bondie ti dakor ar sa aranzman la, dapre bann gran panser-pret sa lepok la.

Enn zour enn gran teorisien ekonomiko-polititik fer enn gran dekouvert: enn esklav ordiner prodir mwens ki enn esklav salarye. Bizen aboli esklavaz ordiner e ranplas li par esklavaz salarye. Jericho kas an de kan: kan klasik ek kan modern. Lor kouto kan modern gagne e bann esklav ordiner gagn drwa swazir ant travay pou enn saler ousa vinn endepandan. Bann ki swazir esklavaz salarye al res dan depandans lor lakot Albion ek Azur e bann ki swazir lendepandans al res lor balizaz lavil kot lipie Montagn Pous zis kot lafore ek sivilizasion Jericho, kouma de kalipa, ti pe lite, sakenn pou kas konte lotla. Se la ki bann Afro-Kreol ti koumans regroupe pou konstrir enn lot kalite lavi, enn kiltir diferan ar kiltir lakot, larad ousa karo. Dan koumansman zot ti fer detrwa erer ki ti ralanti zot lamars me bien-bien vit zot lang, lamizik, ladans, lakwizinn e zot ensten natirel ki fer lavi vinn enn fet koumans rant dan kiltir zeneral.

Akoz so pozision zeografik, politik ek stratezik Jericho kontinie devlope e mendev koumans manke. Bizen esklav salarye pou travay dan lizinn, dan karo, dan lakaz gran-sef, sef ek sou-sef. Dan vale Ganga lavi ti amer e enn bon kantite Gangawa aksepte pou sey gagn lavi dan enn lot pei olie pil anplas e manz margoz.

Zot vinn Jericho dan bann sitiasion parfwa inimen me erezman pou zot, bien vit bann lider efikas koumans lev latet, organiz zot e kanaliz zot lenerzi ver enn devlopman dirab. Zot ranz zot koloni dan lenor ek lesid ant lavil ek karo. Sa bann Endo-Kreol la, parski zot bann lider ti konpran lenportans organizasion ek ledikasion, ti reysi evit bann erer ki bann Afro-Kreol ti fer. Bien vit zot pouvwar dan sosiete ti grandi. Bizen rekonet osi ki zot nomb ti zwe dan zot faver. Anplis zot ti fer lekonomi parski zot ti panse ki enn zour pa enn zour zot ti pou retourn dan vale Ganga ar enn ti-fortinn pou fini bien zot vie zour. Amizir letan pase zot ti koumans konpran ki zot nouvo pei boukou pli bon ki zot pei dorizinn; ki lavi dan Jericho ti pe permet zot gagn meyer devlopman ki dan vale Ganga kot lafaminn ek diskriminasion kont entousab ti pe fer maja. Anplis bann Euro-Kreol ti met anmars enn dinamik ekonomik ki ti permet envestisman profitab dan ti komers ek plantasion. Kas ki ti ramase pou retourn dan vale Ganga vit-vit ti envesti pou aste later, ranz enn lakaz, ouver ti-biznes e plitar pou pran kontrol pouvwar politik. Dousma-dousma lespri koumans idealiz memwar vale Ganga, arondi bann langl ek bann rebor e zimaz lepase koumans sanze. Lepase vinn fitir-plis-ki-parfe kot bann ero pou retrouv lape apre pasaz dan tinel soufrans e anmemtan fantasm vinn enn garanti ki idantite ansestral pa pou disparet e pirte zenetik fabrike pa pou gate.

Parkont malsans swiv bann Afro-Kreol. Enn kote bann lider tanporel ki lev latet, ti motive par dezir profon pou gagn enn ti-lonbraz lor laplaz Albion ousa Azur anba pie ki ena rasinn eropeen. Bann lider spiritiel ti dimann zot soumet net divan enn Sef Siprem ki ena seve blon ek lizie ble. Sak zenerasion amenn nouvo zimaz, nouvo vizaz ki ti met menot dan zot lespri e efas zot memwar. Ar letan zot koloni ti vinn enn geto. Zot nepli ti trouv pli lwen ki lakot Albion ek Azur. Parfwa zot rev zwisans gran-sef, parfwa zot koler eklate kouma volkan e souvan zot pran sime otodestriksion.

Letan deroule e dousma-dousma rasio zom/fam gagn lekilib me relasion ant de sex pa ti ameliore. Bann Jerichon ti konsider fam kouma enn sex-worker san saler e enn masinn pou fer ti-baba e mazorite bann Jerichonn, malerezman ti trouv sa normal. Zot ti pe aksepte zot desten pou enn bouse manze.

Depi premie abitasion, ti fini met dan later semans divizion ek konfli e pli for fer dominer ar pli feb. Gran-sef fwet ti-sef, ti-sef fwet san-pouvwar, san-pouvwar fwet lisien, zom fwet fam. Seki pli tris, bann ki ti anba yer, kouma zot mont lao fwet bann ki ti finn res anba mem si yer zot ti pe gagn kout fwet ansam. Vir ki tourn, tourn ki vir? Pa totalman. Parfwa san atann, enn evennman parsi, enn lot parla donn sok e dan siklonn enn ti-lalimier alime.
Continue reading “JERICHO par Dev Virahsawmy – enn novela”