LITERESI AN MORISIEN EK ANGLE

(Enn Program Bazik Pou Profeser)

©DEV VIRAHSAWMY AND ICJM

(Pou Bann Profeser Prevokbek Pou Dir Zot Mo Apresiasion)

ENTRODIKSION
Ar lexperyans ki nou ena aster atraver PREVOKBEK nou kapav dir ki Kreol Morisien (KM), ki nou pou apel MORISIEN dan sa ese la, limem meyer mediom pou fer dimoun aprann  lir ek ekrir dan Repiblik Moris e anmemtan montre dimoun lir ek ekrir Angle atraver metod GRAMER-TRADIKSION.
Amizir dimoun aprann plis lor program Prevokbek zot vinn dimann nou si kapav itiliz li dan lezot domenn pou al dan direksion literesi iniversel. Dan prizon mazorite  prizonie pa konn lir ek ekrir. Akoz sa li bien difisil fer travay reabilitasion ek formasion profesionel. Li preske enposib donn formasion profesionel bann travayer ki  pe perdi plas parski mazorite, sirtou bann fam, pa konn lir ek ekrir. Program prevokasionel gouvernman dan lekol segonder, li enn gran fiasko. Sel solision se enn program kouma nou pe servi dan bann klas PREVOKBEK. Dan bann lekol ZEP bizen entrodir literesi dan lang maternel ek literesi an Angle atraver metod GRAMER-TRADIKSION, kouma nou fer avek boukou sikse dan bann klas PREVOKBEK. Kominote AfroKreol pe dimann ki rekonet zot lang (KM) kouma lang ansestral dan lekol primer. Sa li enn demann
lezitim e okenn demokrak pa kapav refiz zot sa drwa la. Bann AfroKreol zot reprezant 25% popilasion Repiblik Moris me zot lang maternel ek ansestral pa rekonet e pa ansegne dan lekol primer. Parkont pou bann Marati (2%), Telegou (3%), EroKreol (4%), Tamil (6%), Mizilman (16%) zot lang ansestral direk ou endirek e/ou maternel li rekonet ek ansegne. Eski li zis sa? Eski li demokratik sa? Tou sa bann devlopman la motiv nou pou prepar enn program pou form bann profeser pou ed zot reponn lapel. Koumsa zot pou kapav ed zanfan ek adilt pou gagn enn nivo literesi rezonab an Morisien ek Angle pou fer fas bann problem dan enn peryod ki pou vinn deplizanpli difisil akoz kriz serye dan sistem kapitalis ek global warming.

Sa ese la li divize an 5 parti. Dabor ena enn sapit lor grafi (bann sign/grafem), lor dekoupaz bann mo dan enn fraz ek lor ponktiasion. Answit ena enn sapit lor gramer ek striktir bann fraz. Trwaziem sapit li lor devlopman enn Basic Mauritian English e lenformasion bazik lor metod Gramer-Tradiksion. Katriyem sapit li lor tradiksion (depi Morisien ziska Angle; depi Angle ziska Morisien). Senkiem sapit li donn posibilite pou devlop enn gou pou literatir Morisien.

D.V
Avril 2009

Sapit 1
FIT KREYON MO DALON

Pou kapav ekrir nou lang, nou bizen konn bann grafem ki nou servi.

LALIS GRAFEM

SIGN         LEKZANP
a           avion, akter, valer, laba,
an        anler, antere, ban, batan,
ann     bann, kann, vann, banndouk, kannwa, ravann,
ar         bar, kar, par, laplipar, lapartaz,
b          bom, labarb, sab, krab,
ch       chombo, chal, cholo, mach,
d         dal, model, malad,
e         ede, lede, fouke,
en      enbesil, enkrwayab, kenke, sen, fen, … N.B ‘en’ pli bon ki ‘in’
enn    enn, benn, kenn, grenn, fennsifer, lapenn, latrenn
er       ler, per, perse, lider, fezer,
f         fam, zafer, laf, maf,
g        gra, gou, lagam, bag,
gn     gagn, lakagn, pagn, pengn,
h        harr, haj, horl, horni, halim
i          isi, lizie, kri, kari,
in       drink. link, sink
inn    finn, lalinn, latrinn,
ir        irzan, lir, mir, pirte,
j          jam, maja, baj, baja,
k        kalot, kolos, lakol, lak, tike,
l         lam, malen, lamal,
m      mo, kime, krim, bom,
n       non, nam, lane, dimoun,
ng     vangvang, lavarang, bang, miting
o        oval, oter, tolere, loto,
on      bon, onte, lontan, boulon,
onn   konn, konntou, kolonn, bonbonn, ponn, reponn
or       orfelen, lor, morso, antor,
ou      ouver, oubien, boutey, labou,
oun   dimoun, tountoun, voun
our    four, lakour, lizour, letour
p         pa, pous, lapat, koup, lakoup
r          rabote, rido, tirwar, bare, laraz,
rr        harr, garrbarr, barrtann, sourr
s         salte, sote, lasas, kas, pistas,
t          tonn, tann, tous, patol, patat,
v         vann, voun, lavarang, lakav, lalev,
w        waya, wi, wiski, tawa, sew, pwal, sawal,
x         tax, taxi, tex, boxe, … N.B ‘x’ ranplas ‘ks’
y         yapyap, yer, yoyo, travay, travayer … N.B servi ‘y’ dan koumansman ou lafen enn mo ousa enn silab. Sinon ‘i’ li preferab. Ekzanp: ‘Morisien’; ‘ledikasion’;
‘bien’ ets.
z         zape, zozo, tapaz, lapoz, … N.B pa konfonn li ar ‘s’. Ekzanp: ‘pwason’ ek ‘pwazon’

DEKOUPAZ MO DAN FRAZ
Kan nou finn konn bien bann son ek bann sign/grafem ki mars ar zot, lerla enn lot zoli travay koumanse. Kouma desinn frontier enn mo? Ki reg bizen swiv pou met lespas blan ant bann mo dan enn group mo ousa enn fraz?
Kifer mo ekrir ‘dimoun la‘ me pa ‘dimounla’? Mo lexperyans dir mwa ki ‘la’ li kapav enn silab, enn artik defini, enn adverb ousa enn mo ki form parti determinan demonstratif.
latab la (artik defini)
Met li la (adverb)
Sa bann latab la (sa … la form demonstratif)
Donk toumanier la li enn mo separe. Me dan ka latab kifer mo pa ekrir la tab? Mo kone kapav dir enn latab, de latab, trwa latab ets. Donk la li enn silab dan mo latab.
Mo osi konn enn mo tab (pou fer miltiplikasion). Sa konfirm mo intwision ki tab ek latab de mo diferan.
Amizir mo ekrir, mo pran bann desizion lor form ki bizen donn bann mo. Sak dimoun ki ekrir enn nouvo lang li amenn so blok, detay bann kontour ar sizo frwa e dousma-dousma skilptir la pran form. Lekritir li enn travay kreasion. Lepep konstrir lang parle, intelektiel konstrir lang ekri e kan ena enn relasion intim ant sa de group la, sivilizasion avanse. Ena enn lozik deryer manier mo ekrir sa bann mo la: amizir, asterla, baprrebap, koumadir, detoutfason, fodepa, lelandime, sannfwala, savedir, setadir, toulezour, toumanier, vadire, zedsenn ets.
Nou pran mo detoutfason . Kifer pa ekrir li detout fason sirtou ki fason li enn mo par limem dan Morisien? Parski detout li pa tini par limem. Li fonksionn kouma enn prefix, parey kouma toule dan toulezour.
Tiabon letan ou lir sa, ou’si ou fer enn travay lor manier ekrir bann mo. Sa demars la zame li arete parski enn lang li dinamik.
Peyna zis dekoupaz bann mo. Ena osi kestion ponktiasion. Kan met pwen, pwen-vigil, virgil, pwen exklamasion, tredinion, braket, gilme, apostrof, let kapital ets.? Eski li neseser servi apostrof dan pa’le, nou’ale ousa ekrir pale, nouale  (nwale)? Kan nou koze nou retresi bann mo. Olie dir mo finn fini, nou dir mo’nn fini. Kouma pou ekrir li: mo’nn? monn? … Travay lor enn lang zame fini. Nou konesans ponktiasion pou Angle ek Franse ed nou me parfwa realite lang Morisien dimann ki nou fer plis atansion ar itilizasion virgil.

GET SA 2 LEKZANP LA:
1. Mo papa so frer li li al travay pli boner.
2. Mo papa so frer, li, li al travay pli boner.
Lekel ou trouv meyer?

Continue reading “LITERESI AN MORISIEN EK ANGLE”

AVANTIR TIBOUT

DEV VIRAHSAWMY AND ICJM

DAN BOR LAMER

Tibout lor disab dan bor lamer plis enterese ar ti-koray, ti-kokiyaz. Li pa konpran kifer bann gran-dimoun pa kapav res anplas. Zot galoup parsi, zot galoup parla, zet lekor dan dilo, sorti tranble-tranble, vinn asiz kot li pou sof soley. E anplis zot zet gout-gout dilo lor li. Pa fasil ar zot, sa bann gran-dimoun la. Enn ladan li toultan ena enn ti-baton blan ar bout rouz dan so labous e li larg lafime par labous ek nene. Ler li koste so labous ar Tibout, ti-bonnfam santi so dile kaye.

Pa fasil ar zot! Kifer so mama dir li pa trap kiksoz ki bouz tousel? Pourtan zot zoli. Get sa ti-bout lakord nwar ar tas zonn, kas-kas so leren, glis lor disab! Mo pa per li. Ler mo trap li dan mo lame, li giji mwa.

Tibout get otour li. Ena boukou kiksoz bouz tousel. Laba de fey zonn pe dibout lor enn fey ver, ouver, ferme; apre sa bat-bate ale. Pre kot li enn ti-koki roz ar boukou lapat pe bouz vit-vit. Li avoy kap. Li finn gagn li. Li fier, li kontan, li satisfe. Koze ki long! Tibout so figir sanze, so lalev tourne, so narinn ouver. Li sakouy so lame, larg so lavwa soprano. So mama galoupe vinn pran li. … Ti-krab finn pens li.

Continue reading “AVANTIR TIBOUT”