
(Enn Program Bazik Pou Profeser)
©DEV VIRAHSAWMY AND ICJM
(Pou Bann Profeser Prevokbek Pou Dir Zot Mo Apresiasion)
ENTRODIKSION
Ar lexperyans ki nou ena aster atraver PREVOKBEK nou kapav dir ki Kreol Morisien (KM), ki nou pou apel MORISIEN dan sa ese la, limem meyer mediom pou fer dimoun aprann lir ek ekrir dan Repiblik Moris e anmemtan montre dimoun lir ek ekrir Angle atraver metod GRAMER-TRADIKSION.
Amizir dimoun aprann plis lor program Prevokbek zot vinn dimann nou si kapav itiliz li dan lezot domenn pou al dan direksion literesi iniversel. Dan prizon mazorite prizonie pa konn lir ek ekrir. Akoz sa li bien difisil fer travay reabilitasion ek formasion profesionel. Li preske enposib donn formasion profesionel bann travayer ki pe perdi plas parski mazorite, sirtou bann fam, pa konn lir ek ekrir. Program prevokasionel gouvernman dan lekol segonder, li enn gran fiasko. Sel solision se enn program kouma nou pe servi dan bann klas PREVOKBEK. Dan bann lekol ZEP bizen entrodir literesi dan lang maternel ek literesi an Angle atraver metod GRAMER-TRADIKSION, kouma nou fer avek boukou sikse dan bann klas PREVOKBEK. Kominote AfroKreol pe dimann ki rekonet zot lang (KM) kouma lang ansestral dan lekol primer. Sa li enn demann
lezitim e okenn demokrak pa kapav refiz zot sa drwa la. Bann AfroKreol zot reprezant 25% popilasion Repiblik Moris me zot lang maternel ek ansestral pa rekonet e pa ansegne dan lekol primer. Parkont pou bann Marati (2%), Telegou (3%), EroKreol (4%), Tamil (6%), Mizilman (16%) zot lang ansestral direk ou endirek e/ou maternel li rekonet ek ansegne. Eski li zis sa? Eski li demokratik sa? Tou sa bann devlopman la motiv nou pou prepar enn program pou form bann profeser pou ed zot reponn lapel. Koumsa zot pou kapav ed zanfan ek adilt pou gagn enn nivo literesi rezonab an Morisien ek Angle pou fer fas bann problem dan enn peryod ki pou vinn deplizanpli difisil akoz kriz serye dan sistem kapitalis ek global warming.
Sa ese la li divize an 5 parti. Dabor ena enn sapit lor grafi (bann sign/grafem), lor dekoupaz bann mo dan enn fraz ek lor ponktiasion. Answit ena enn sapit lor gramer ek striktir bann fraz. Trwaziem sapit li lor devlopman enn Basic Mauritian English e lenformasion bazik lor metod Gramer-Tradiksion. Katriyem sapit li lor tradiksion (depi Morisien ziska Angle; depi Angle ziska Morisien). Senkiem sapit li donn posibilite pou devlop enn gou pou literatir Morisien.
D.V
Avril 2009
Sapit 1
FIT KREYON MO DALON
Pou kapav ekrir nou lang, nou bizen konn bann grafem ki nou servi.
LALIS GRAFEM
SIGN LEKZANP
a avion, akter, valer, laba,
an anler, antere, ban, batan,
ann bann, kann, vann, banndouk, kannwa, ravann,
ar bar, kar, par, laplipar, lapartaz,
b bom, labarb, sab, krab,
ch chombo, chal, cholo, mach,
d dal, model, malad,
e ede, lede, fouke,
en enbesil, enkrwayab, kenke, sen, fen, … N.B ‘en’ pli bon ki ‘in’
enn enn, benn, kenn, grenn, fennsifer, lapenn, latrenn
er ler, per, perse, lider, fezer,
f fam, zafer, laf, maf,
g gra, gou, lagam, bag,
gn gagn, lakagn, pagn, pengn,
h harr, haj, horl, horni, halim
i isi, lizie, kri, kari,
in drink. link, sink
inn finn, lalinn, latrinn,
ir irzan, lir, mir, pirte,
j jam, maja, baj, baja,
k kalot, kolos, lakol, lak, tike,
l lam, malen, lamal,
m mo, kime, krim, bom,
n non, nam, lane, dimoun,
ng vangvang, lavarang, bang, miting
o oval, oter, tolere, loto,
on bon, onte, lontan, boulon,
onn konn, konntou, kolonn, bonbonn, ponn, reponn
or orfelen, lor, morso, antor,
ou ouver, oubien, boutey, labou,
oun dimoun, tountoun, voun
our four, lakour, lizour, letour
p pa, pous, lapat, koup, lakoup
r rabote, rido, tirwar, bare, laraz,
rr harr, garrbarr, barrtann, sourr
s salte, sote, lasas, kas, pistas,
t tonn, tann, tous, patol, patat,
v vann, voun, lavarang, lakav, lalev,
w waya, wi, wiski, tawa, sew, pwal, sawal,
x tax, taxi, tex, boxe, … N.B ‘x’ ranplas ‘ks’
y yapyap, yer, yoyo, travay, travayer … N.B servi ‘y’ dan koumansman ou lafen enn mo ousa enn silab. Sinon ‘i’ li preferab. Ekzanp: ‘Morisien’; ‘ledikasion’;
‘bien’ ets.
z zape, zozo, tapaz, lapoz, … N.B pa konfonn li ar ‘s’. Ekzanp: ‘pwason’ ek ‘pwazon’
DEKOUPAZ MO DAN FRAZ
Kan nou finn konn bien bann son ek bann sign/grafem ki mars ar zot, lerla enn lot zoli travay koumanse. Kouma desinn frontier enn mo? Ki reg bizen swiv pou met lespas blan ant bann mo dan enn group mo ousa enn fraz?
Kifer mo ekrir ‘dimoun la‘ me pa ‘dimounla’? Mo lexperyans dir mwa ki ‘la’ li kapav enn silab, enn artik defini, enn adverb ousa enn mo ki form parti determinan demonstratif.
latab la (artik defini)
Met li la (adverb)
Sa bann latab la (sa … la form demonstratif)
Donk toumanier la li enn mo separe. Me dan ka latab kifer mo pa ekrir la tab? Mo kone kapav dir enn latab, de latab, trwa latab ets. Donk la li enn silab dan mo latab.
Mo osi konn enn mo tab (pou fer miltiplikasion). Sa konfirm mo intwision ki tab ek latab de mo diferan.
Amizir mo ekrir, mo pran bann desizion lor form ki bizen donn bann mo. Sak dimoun ki ekrir enn nouvo lang li amenn so blok, detay bann kontour ar sizo frwa e dousma-dousma skilptir la pran form. Lekritir li enn travay kreasion. Lepep konstrir lang parle, intelektiel konstrir lang ekri e kan ena enn relasion intim ant sa de group la, sivilizasion avanse. Ena enn lozik deryer manier mo ekrir sa bann mo la: amizir, asterla, baprrebap, koumadir, detoutfason, fodepa, lelandime, sannfwala, savedir, setadir, toulezour, toumanier, vadire, zedsenn ets.
Nou pran mo detoutfason . Kifer pa ekrir li detout fason sirtou ki fason li enn mo par limem dan Morisien? Parski detout li pa tini par limem. Li fonksionn kouma enn prefix, parey kouma toule dan toulezour.
Tiabon letan ou lir sa, ou’si ou fer enn travay lor manier ekrir bann mo. Sa demars la zame li arete parski enn lang li dinamik.
Peyna zis dekoupaz bann mo. Ena osi kestion ponktiasion. Kan met pwen, pwen-vigil, virgil, pwen exklamasion, tredinion, braket, gilme, apostrof, let kapital ets.? Eski li neseser servi apostrof dan pa’le, nou’ale ousa ekrir pale, nouale (nwale)? Kan nou koze nou retresi bann mo. Olie dir mo finn fini, nou dir mo’nn fini. Kouma pou ekrir li: mo’nn? monn? … Travay lor enn lang zame fini. Nou konesans ponktiasion pou Angle ek Franse ed nou me parfwa realite lang Morisien dimann ki nou fer plis atansion ar itilizasion virgil.
GET SA 2 LEKZANP LA:
1. Mo papa so frer li li al travay pli boner.
2. Mo papa so frer, li, li al travay pli boner.
Lekel ou trouv meyer?

